Brigid Brophy, de eerste postmoderne
Ik herlees eigenlijk zelden iets. De aanleiding om het boek te herlezen waar ik het met jullie over ga hebben, is niet alleen het dictum van het symposium, maar een oorwurm die, zoals oorwurmen doen, me niet losliet als ik een fietstocht maakte – en dat doe ik vaak, noodgedwongen. De oorwurm in kwestie luidt: BUGGER YOU, BETTY BOUNCER. Mijn fietsbanden zijn van het merk Schwalbe, ondersoorten Billy Bonkers of Big Betty. Het lijkt een beetje vergezocht, maar zo gaat dat met oorwurmen.
Het boek waar deze aansporing uit afkomstig is, schafte ik op 12 augustus 1973 aan. Een Penguin pocket met een vrolijk gekleurde kaft met het silhouet van een persoon die half mannelijk en half vrouwelijk is. Niet speciaal voor het boek gemaakt, maar afkomstig van een schilderij van de Britse kunstenaar Allen Jones.
Zo herlees ik In Transit, a trans-sexual adventure, door Brigid Brophy uit 1969. Ik meende dat het reeds lang, met haar auteur, in de vergetelheid was geraakt, maar tot mijn verbazing bleek dat het dit jaar, samen met een aantal andere boeken van Brophy, opnieuw was uitgebracht. Een revival van Brophy als auteur, maar ook als voorloper van de dierenrechtenbeweging, lijkt ingezet. In Transit wordt nu beschouwd als de eerste post-moderne roman.
In de vroege jaren zeventig werd er niet of nauwelijks over transseksualiteit, zoals dat toen heette, gesproken, dus dat alleen al intrigeerde me in die tijd. Bovendien had ik erg genoten van een eerder boek van Brophy, The finishing touch uit 1963; een vileine satire op het genre kostschoolromans zoals die in het begin van de jaren zestig populair werden als La Bâtarde van Violette Leduc uit 1963 en The Prime of Miss Jean Brody van Muriel Spark uit 1961.
Twee leraressen, Hetty Braid en Antonia Mount, zijn samen eigenaar van de meest exclusieve finishing kostschool aan de Franse Rivièra. Ze worden beschreven als een klassiek butch-femme stel. Hun relatie is uiteraard een diep geheim en het gaat lang goed tot Antonia vol trots aankondigt dat ‘Royalty’ de school gaat bezoeken. Daarmee komt het etablissement in het vizier van de roddelpers. Een fotograaf ligt op de loer, en maakt een foto van het moment waarop een van de dames door een insect wordt gestoken en de ander de bijtwond uitzuigt om erger te voorkomen. Een schandaal volgt en deze ‘finishing touch’ is meteeen het einde van de school die de ‘finishing touch’ aan de opvoeding geeft.
Het was een van de weinige lesbische romans die in de jaren zestig beschikbaar was, hoewel achteraf bleek dat het personage Antonia Mount gebaseerd was op Anthony Blunt, de homoseksuele kunsthistoricus die bekend geworden is als de ‘vierde man’ in het spionageschandaal rond Burgess en Maclean. Hij was een vriend van de familie van Brophy.
Brigid Antonia Brophy (12 juni 1929- 7 augustus 1995 -ik zie nu pas dat ik de dagdatum van mijn geboortedag en mijn trouwdag met haar deel) was een engels/ierse schrijfster. Al jong werd ze door haar vader aangespoord om alles wat los en vast zat te lezen, wat resulteerde in het feit dat ze al op haar 15e een beurs voor de universiteit van Oxford kreeg. Daar werd ze na ruim een jaar van af geschopt, mogelijk wegens dronkenschap en seksueel wangedrag. In 1951 trouwde ze met de kunsthistoricus Michael Levey. Toen Levey, die onder andere lang directeur van de National Gallery was, in 1981 geridderd werd, werd ze Lady Levey. De echtgenoten lieten elkaar seksueel volkomen vrij en het huwelijk bleef in stand. Enige tijd had Brophy een complexe liefdesrelatie met Iris Murdoch, en later een zeer lange stabiele relatie met de schrijfster Maureen Duffy, die tot 1979 duurde. Toen het uitging kwam Brophy in een emotionele crisis terecht. In die tijd kreeg ze symptomen van multiple sclerose, waaraan ze in 1995 op 66-jarige leeftijd overleed.
Brophy voerde samen met andere auteurs een succesvolle campagne waardoor auteurs in het vervolg betaald moesten worden als hun boeken uitgeleend werden in Openbare Bibliotheken. Brophy schreef ongelofelijk veel: studies over auteurs, vaak vanuit een psychologische invalshoek, maar ook krantenjournalistiek, literaire recensies, korte verhalen, polemieken en zeven boeken. In al die zeven boeken zit wel een queer element. Ze hechtte weinig waarde aan gender en seksuele orientatie als determinerende factoren, en in haar boeken loopt dan ook alles door elkaar. Dat is ook het leidende motief van In Transit. Het gaat, in tegenstelling tot wat de ondertitel aangeeft, dus niet over transseksualiteit, maar over de vraag hoe verschillen tussen mannen en vrouwen, homo en hetero, eigenlijk bepaald en omschreven worden. En, zoals vaak bij Anglo-ierse schrijvers, gaat het ook over iers zijn. “A remarkable quantity of Irish time is spent in pointing out bits of coast from which another bit of coast can, on a not too drizzly day, be seen. On days of good visibility something like ninety persent of the population must be standing about the island, arms extended like signposts, pointing out coast to the rest of the population.” (p.15) Joyce is hier nooit ver weg. Ook hij communiceerde noodgedwongen, net als alle Ieren, in een taal die de zijne niet is. Volgens Brophy is het Iers een directe opvolger van het Grieks, af te leiden uit het feit dat U-lysses van Joyce eigenlijk een vocatief is, dus aanspreekvom van O’dysseus. En zo staat het boek vol taalgrappen.
Hoofdpersoon van In Transit is Evelyn Hilary O’Rooley. Deze bevindt zich in de transitruimte van een niet nader genoemd vliegveld. Dan slaat het noodlot toe: opeens weet de hoofdpersoon niet meer welke sekse die is. Het gevolg is een zoektocht, the case of the missing (re)member, die de rest van het boek duurt en waarin steeds een van de vier mogelijkheden wordt geleefd: man, vrouw, homoseksuele man, lesbische vrouw. Maar hoe vind je uit tot welke sekse je behoort? Namen helpen niet: Evelyn en Hilary zijn namen die zowel voor mannen als voor vrouwen gebruikt worden. In de wandeling wordt O’Rooley echter Pat genoemd, maar ook dat is ambigue: is het een afkorting van Patrick of Patricia? De eerste voor de hand liggende optie is in het paspoort kijken, het is ten slotte een vliegveld…Helaas is er een druppel koffie op de sekseaanduiding in het paspoort gevallen, waardoor de tekst uitgelopen is. De tweede optie is: ter plaatse voelen. Pat draagt een corduroy broek met gulp, maar die blijkt helaas nogal wijd te vallen. In plaats van één duidelijk definieerbare bult van voren voelen de plooien in de broek als een veelheid van bulten, en het is niet duidelijk welke bult al dan niet een geslachtsdeel bevat. Erg evident in het openbaar gaan zitten graaien kan niet – het zijn de jaren zestig en Pat is doodsbang dat mensen er wat van zullen zeggen. Aan een passant vragen ‘tot welke sekse behoor ik?” kan om dezelfde reden niet. Naar de WC gaan en in de veiligheid van de toilethokje kijken, kan ook niet omdat Pat niet weet of het de heren of de dames w.c. moet zijn. Pat durft ook hier niet een verkeerde keuze te maken. (Ik vond dat argument altijd belachelijk. Helaas is dat in het huidige Amerika en Engeland niet meer belachelijk; je kunt er zelfs voor gearresteerd worden).
Dan komt er een medepassagier op Pat af, en zegt : ‘Je kent me niet. Maar ik ken jou wel. Je staat op een aantal foto’s van mijn vrouw, die ze vaak bekijkt. Betty Bouncer. Ze zegt vaak dat je haar first date was.’ Hoera, denkt Pat. Of zei hij zelfs ‘first mate?’. In ieder geval moet dat betekenen, als Betty nu de vrouw van deze man is, dat Pat ook een man moet zijn. Bingo! Patrick stapt nu heel mannelijk op de heren wc af, voelt zich in alles man…. Schrijft op de muur van het hokje bij alle andere graffitti BLESS YOU BETTY BOUNCER. Maar eenmaal bij de pisbak grijpt Pat in het luchtledige. Geen man dus. En verandert de graffitti in BUGGER YOU, BETTY BOUNCER.
En zo gaat het verhaal door, langs een verwarrend aantal situaties, een veelheid aan taalgrappen, operateksten, een tekst die refereert aan de in die tijd beruchte porno-tekst “L Histoire de O” , een veelheid aan identiteiten. Pat belandt uiteindelijk in de krochten van het vliegveld, waar een lesbische maffia van bagagehandelaars de dienst uitmaakt.
De taalgrappen vormen de aantrekkingskracht, maar tevens ook de makke van het boek. Het idee achter het verhaal vind ik nog steeds briljant, maar de uitwerking is te barok, en er zullen maar weinig mensen zijn die werkelijk alle referenties en taalgrappen direct kunnen thuisbrengen. Dat vond de kritiek in het verleden duidelijk ook. Die meldt enkele hoofdlijnen van het verhaal, maar onthoudt zich zorgvuldig van welke duiding dan ook.
Het boek is onvertaalbaar. De enige die dat ooit geprobeerd heeft, in dit geval een vertaling in het Frans, deed er jaren over en werd vervolgens door 28 uitgevers geweigerd. (noot: Bernard Hoepffner, Translating In Transit: Writing – by Proxy! In: The Review of Contemporary. Fiction 15.3 (1995): 54-61)
Vrijwel onoverkomelijk is in dit geval de barrière die wordt gevormd door het feit dat de engelse taal veel minder gegendered is dan het frans, waar zelfstandige naamwoorden en personages altijd een geslacht hebben, dat mee vervoegt. Geen van de toespelingen in de tekst blijkt een op een te vertalen.
De discussie over wat mannelijk en wat vrouwelijk was hoort heel erg thuis in de jaren zestig, evenals de scheiding naar homo en hetero. Non-binariteit is geen optie in het boek, evenmin als biseksualiteit. Het laatste was eigenlijk vreemd, gezien Brophy’s eigen leven.
In zijn postmoderne taal was het boek zijn tijd té ver vooruit. En nog steeds. Ook bij herlezing blijken sommige stukken tamelijk onleesbaar. In het strak vasthouden aan de uniciteit van seksen en seksuele voorkeur komt het nu erg ouderwets over.
Aan het eind geeft Pat de lezer (die eigenlijk een tweede hoofdpersoon is, en als Interlocutor wordt aangeduid) de keuze. Die mag kiezen uit twee kolommen, een van Patrick en een van Patricia. Beiden vallen van grote hoogte naar beneden.
Brigid Brophy. In Transit. A trans-sexual adventure. Uitg MacDonald, 1969. Mijn editie: Penguin Books 1971. (nog voor de tijd van de ISBN!)
